تاریخچه و گیاهشناسی:

خاکشیر یا خاکشی گیاهی علفی، یک‌ساله و ندرتاً دوساله است ⁽¹⁾ که به خانواده شب‌بوئیان (Cruciferae) تعلق دارد؛ این خانواده را چلیپاییان (Brassicaceae) هم نامیده‌اند. ⁽²⁾ این گیاه بومی آسیا، آفریقای جنوبی، آمریکای جنوبی، جنوب اروپا و نیوزلند است. ⁽³⁾

خاکشیر در طیف وسیعی از محیط‌های زیست از جمله محیط‌های خشک رشد می‌کند ⁽¹⁾ و به‌طور گسترده‌ در نقاط مختلف دنیا پراکنش دارد؛ ⁽⁴⁾ پراکنش فعلی آن شامل آسیای شرقی، جنوب آفریقا، آمریکای جنوبی، استرالیا و نیوزلند است. همچنین در شمال مکزیک و بیشتر قسمت‌های ایالات متحده آمریکا و کانادا وجود دارد. ⁽¹⁾ همچنین، به‌طور وحشی در بیشتر نقاط ایران به‌ویژه در مناطق شمال شرق پراکنش دارد. ⁽³⁾

این گیاه دانه‌‎های زیادی تولید می‌کند که برای مدت زمان طولانی قابلیت زنده‌مانی در خاک دارند ⁽¹⁾ و به عنوان علفی هرز با قدرت جوانه‌زنی و رویش زیاد، به‌ویژه در اواخر پاییز و اوایل بهار، شناخته شده است. ⁽⁴⁾ خاکشیر معمولاً در حاشیه جاده‌ها، مراتع، مناطق زیر کشت و مزارع قدیمی، ⁽⁵⁾ دامنه تپه‌ها و کوه‌ها، کف دره‌ها و اطراف رودخانه‌ها رشد می‌کند. ⁽¹⁾

نام علمی این گیاه دستخوش بازنگری‌های متعددی شده است و اولین بار در سال 1753 میلادی توسط کارل لینه (گیاه‌شناس سوئدی) Sisymbrium sophia L. توصیف شد. ⁽¹⁾ در نهایت، در سال 1892 فیلیپ بارکر وب (Philip Barker Webb) آن را Descurainia sophia نامید و این نام توسط کارل پرانتل (Karl Prantl) منتشر شد. ⁽⁶⁾ لقب یونانی sophia (سوفیا، به معنی فضیلت و فرزانگی) به خواص دارویی معروف این گونه اشاره دارد. ⁽¹⁾

خاکشیر تا ارتفاع 90 سانتی‌متر رشد می‌کند. ⁽¹⁾ ساقه‌ها و برگ‌های آن با پرزهای ستاره‌ای شکل پوشیده شده‌اند که به گیاه رنگ سبز مایل به خاکستری می‌دهد. ⁽⁵⁾ ساقه آن قائم، بدون انشعاب یا منشعب شده از ناحیه سطح زمین است؛ ⁽¹⁾ ساقه‌ها اغلب در قسمت انتهایی منشعب می‌شوند و گل‌هایی به رنگ زرد روشن، به صورت خوشه‌ای در انتهای ساقه آرایش گرفته‌اند. برگ‌های آن متناوب، دارای دمبرگ، به طول 2.5 تا 10 سانتی‌متر و به بخش‌های باریک تقسیم می‌شوند ⁽⁵⁾ و شبیه سرخس هستند. ⁽⁶⁾ میوه‌های آن به وضع قائم روی ساقه ظاهر می‌شوند و به شکل نیام‌ (غلاف‌ یا خورجین) و باریک، ^{(1 و 5)} به طول 13 تا 38 میلی‌متر و دارای دمگل بلند هستند. ⁽⁵⁾ هر نیمه‌ی نیام (غلاف) حاوی 10 تا 20 عدد دانه خاکشیر است که در یک ردیف قرار دارند. ⁽⁶⁾ دانه خاکشیر بسیار ریز (حدود 0.8 میلی‌متر ⁽⁶⁾) و به رنگ زرد تیره ⁽³⁾ یا قهوه‌ای مایل به قرمز ⁽¹⁾ است که سطحی ناصاف به شکل بیضی کشیده دارد که یک رأس آن بریده و دارای حلقه‌ای مایل به زرد و شفاف است. ⁽³⁾